Engagement spaces

Hoe kunnen we met schaarste omgaan zonder elkaar te beconcurreren? Het concept van “engagement spaces” klinkt abstract, maar twee voorbeeldprojecten laten zien hoe reizigers, bewoners en bedrijven al samen leren afstemmen. Van een straat die samen spaart voor verkeersveiligheid tot een stedelijk experiment met mobiliteitskredieten. Lees hier hoe engagement spaces stap voor stap tot leven komen.

Iedereen die wel eens vastgestaan heeft in de file, geen zitplaats kon vinden in de trein of in de rij staat voor een OV-fiets, weet het: ons mobiliteitssysteem zit vol met schaarste en dat neemt alleen maar toe. De afgelopen decennia lag de focus vooral op het vergroten van het aanbod door meer infrastructuur aan te leggen. Maar omdat ruimtegebrek, stikstofproblematiek en klimaatdoelen ervoor zorgen dat we niet oneindig kunnen bijbouwen, wordt de vraag steeds meer: hoe verdelen we wat er wél is slim, eerlijk en samen?

Dat vraagt om vernieuwende concepten. Eén daarvan is het idee om reizigers hun reisbewegingen op elkaar te laten afstemmen. Stel dat reizigers inzicht hebben in wat het effect is van hun reisgedrag op de mogelijkheid voor anderen om te reizen. Sterker nog: stel dat zij ook actief worden aangemoedigd om hun plaats met een ander te ruilen en in plaats daarvan voor een duurzamer, veiliger of minder schaars alternatief te kiezen. Dit is het idee achter “engagement spaces”: fysieke of digitale ruimtes waar mensen via vaste spelregels samen tot de beste keuzes komen.

In deze engagement spaces wordt interactie gefaciliteerd. Reizigers begrijpen dan de gevolgen van hun keuzes voor anderen en worden gestimuleerd om elkaar iets te gunnen. Dat klinkt waarschijnlijk abstract en idealistisch, maar bij nader inzien wordt het al in de praktijk toegepast. Hieronder twee voorbeelden.

Voorbeeld 1: SafetySafe

Wie wel eens door een woonwijk rijdt, kent het bord wel: een smiley die groen lacht of rood kleurt en boos kijkt, afhankelijk van je snelheid. Maar wat als elke groene smiley naast veiligheid ook iets extra’s oplevert voor de buurt waarin je rijdt?

Dat is het principe van de SafetySafe, een vernieuwende aanpak voor verkeersveiligheid waarin goed gedrag wordt beloond met een donatie aan een gezamenlijk spaardoel. Niet de individuele overtreder beboeten, maar het collectieve goede gedrag van de buurt belonen.

De kracht van samen sparen

In de wijk waar de Safety-Safe wordt geplaatst, vindt een bewonersavond plaats. Het begint ermee dat bewoners zich samen willen inspannen voor een fijnere wijk. Naast de wens om meer verkeersveilig gedrag komen daar ook andere ideeën op tafel: willen we een nieuwe speelplek, een veiligere oversteek, of misschien vergroening van de straat?

De beste ideeën gaan een digitale stemronde in, en de hele buurt mag meestemmen. De gemeente adopteert vervolgens dit spaardoel.

Daarna volgt het echte werk: het scherm wordt geplaatst en de spaarknop wordt geactiveerd. Elke auto die zich aan de snelheid houdt, laat het spaarsaldo groeien. En dat werkt! Een trotse bewoner zei het als volgt:

“De actie heeft echt geholpen. Eerst reed in deze straat 85% van alle passerende auto’s te hard. Tijdens de actie zagen we dat dalen tot 29%.”

Automobilisten gaan langzamer rijden en het spaardoel van de wijk worden gerealiseerd. Maar het échte effect is sociaal. Mensen voelen zich meer betrokken bij hun wijk, omdat ze samen werken aan iets wat van henzelf is. Buurtbewoners zoeken elkaar meer op en de onderlinge band wordt versterkt.

SafetySafe als engagement space

De SafetySafe creëert in feite een engagement space: het zorgt ervoor dat een groep mensen samen afspraken maakt om tot een betere uitkomst voor iedereen te komen. Door onderling af te stemmen en sociaal wenselijk gedrag te belonen, ontstaat er een uitkomst die beter is voor iedereen.

En natuurlijk, wanneer het scherm is verdwenen, dreigt bij sommigen het het oude gedrag er weer in te sluipen. Soms wordt ook gestuurd op een nieuw fysiek spaardoel in de straat om het geheel nog eens te herhalen. Soms worden ook infrastructurele aanpassingen aan de straat gedaan. Het gerealiseerde spaardoel vormt dan een permanente herinnering aan dit gezamenlijke succes. Zo zorgt dit project ervoor dat het wij gevoel terugkomt, in een mobiliteitssysteem dat anders te vaak vooral over ik gaat.

Voorbeeld 2: Mobiliteitskredieten

Laten we uitzoomen van de wijk naar de gehele stad. Daar speelt nog een ander vraagstuk: niet alleen veiligheid, maar ook ruimte.

In Amsterdam groeit de mobiliteitsvraag razendsnel. Volgens het rapport “Amsterdam Maakt Ruimte”1 stijgt richting 2034 het OV-gebruik met 40%, het fietsverkeer met 39% en het autoverkeer met 28%. Omdat meer infrastructuur bouwen nauwelijks nog mogelijk is in de overvolle stad, is de conclusie: Amsterdam moet slimmer omgaan met wat ze heeft.

Een consortium van TU Delft, AMS Institute en Technolution onderzoekt daarom een nieuw systeem: mobiliteitskredieten.

Mobiliteit als gedeelde waarde

Het idee is even eenvoudig als radicaal: geef mensen een budget om te reizen. Elke verplaatsing ‘kost’ een stukje van dat budget, afhankelijk van de impact. Fietsen is goedkoop, autorijden kost meer. Mensen krijgen zo de ruimte om samen af te stemmen wie welke verplaatsing kiest.

Het concept is niet nieuw: dat bestaat al sinds 1997. Toch is het nog nooit in de praktijk gebracht. Experimenten waren er wel. Zo kregen deelnemers in een spel scenario’s voorgelegd: het regent en je gaat met vrienden eten, welke reisoptie kies je? Elke optie kost krediet en soms konden deelnemers dit krediet ook kopen of verkopen. En daar gebeurde iets opvallends. Zodra mensen elkaars keuzes konden zien, begonnen ze te handelen voor eigen gewin. Puur omdat het systeem dat gedrag mogelijk maakte.

Het was een confronterende, maar leerzame ontdekking: samenwerking vraagt om spelregels.

Van spel naar werkelijkheid

De volgende stap, het project metaCCAZE, brengt dit idee naar de praktijk. Niet iedereen krijgt meer evenveel krediet, maar het aantal wat past bij zijn of haar situatie. Dus afhankelijk van afstand, vervoersalternatieven en huishoudsamenstelling. Deelnemers houden hun saldo bij via een digitaal platform.

En hiermee ontstaat een nieuwe engagement space: een digitale plek waar mensen via vaste spelregels onderling hun reiskeuzes coördineren. Mensen volgen daarin niet alleen hun eigen reisgedrag, maar krijgen vooral inzicht in het gezamenlijke plaatje. Dus: wat is het plafond waar wij als groep mensen (bijvoorbeeld werkend bij dezelfde organisatie) naar kunnen streven om minder uitstoot, ruimtegebruik of ongelukken teweeg kunnen brengen?

De nadruk ligt daar niet op beperkingen, maar op bewustwording. “Niemand wil beperkt worden in zijn/haar mobiliteit en dat is begrijpelijk,” vertelt Daniël Scheeroren, onderzoeker bij AMS Institute. “Daarom hebben we gekozen om van het “plafond” een streefwaarde te maken in plaats van een beperking. Hopelijk zorgt bewustwording van die streefwaarde al voor een groot deel van de verandering.”

Leren van wat al werkt

De Safety-Safe en mobiliteitskredieten lijken totaal verschillend. De een is zichtbaar op straat, de ander speelt zich af in data en apps. Toch raken ze aan dezelfde kern: het organiseren van interactie. Beide initiatieven moedigen mensen aan om gedrag af te stemmen, elkaars perspectief te zien en samen te werken binnen spelregels die ze begrijpen en zelf helpen vormgeven.

Dat is de essentie van een engagement space. Een plek waar samenwerking ontstaat, waar ‘de ander iets gunnen’ loont en waar mensen leren omgaan met schaarste, zonder dat het voelt als verlies. Welke vorm het ook aanneemt, het begint altijd bij de vraag: “hoe maken we mobiliteit weer iets wat we samen regelen, in plaats van ieder voor zich?”

Slot

Van de dorpsstraat tot de volle stad, overal zien we een steeds duidelijkere noodzaak: we moeten anders omgaan met ruimte. Maar we willen niet dat mensen veranderen omdat het “moet”. We willen dat het betekenisvol voelt om iets anders te doen. Dat ze snappen waarom het nodig is, dat ze voelen dat het eerlijk is en dat ze zien wat het oplevert voor henzelf én anderen.

Connekt ziet hierin een veelbelovende richting. Voorbeelden als de Safety-Safe en mobiliteitskredieten geven de eerste contouren van hoe deze nieuwe kijk kan werken in de mobiliteit. Gedragsverandering gebeurt dan niet vanuit plichtsbesef, maar omdat het systeem het logisch maakt. Engagement spaces laten zien hoe we dat kunnen organiseren.

Wil jij hierover meedenken? Neem dan contact met mij op via sybe.andringa@connekt.nl